KARACİĞER HASTALIKLARINDA BESLENME

Hepatit kelimesinin Türkçe karşılığı karaciğer iltihaplanmasıdır.

Kronikleşmiş hepatit  siroza dönüşme, karaciğer kanserine yol açma gibi ciddi  sonuçlara neden olabilir. Bilindiği gibi kronik karaciğer hastalıklarının ve sirozun tedavisinde diyet,  yıllarca en önemli konu olarak ele alınmış ve daima ön planda önemini korumuştur.  Bugün ise  diyet, bir bilim olarak ele alınmakta , yıllarca süren alışmalardan sonra hastalıklara göre diyet ilkeleri ve önerileri  oluşturulmaktadır.

Karaciğer hastalıklarında beslenme bilgilerine girmeden önce karaciğerimiz vücutta neler yapıyor, nasıl çalışıyor ve bozulmasına bağlı olarak hangi mekanizmalar etkileniyor kısaca bakmakta fayda var.

Karaciğerin Görevleri:

Karaciğer günde 5000 den fazla işi tek başına gerçekleştiren,  ortalama 1.5 – 2 kg ağırlığı olan (ki bu miktar diğer tüm organlarımızın ağırlığından fazladır) hayati organımızdır.

• Vücudumuzda kan kimyasının düzenlenmesi ve beslenme düzeninin sağlanmasında birinci role sahiptir.
• Ne tüketirsek tüketelim yediğimiz besinler ince bağırsaklardan emilir ve kan yolu ile karaciğere ulaşır. Ulaşan maddeler sağlıklı bir süreç geçirilmesi için gerekli olan
• Şeker
• Kollesterol
• Protein
• vitamin gibi maddeleri üretir.

Üretilen bu maddeler vücutta dolaşımda ve kullanımında merkezi bir görevi vardır. Küçük bir örnekle açıklayalım ;

Kan şekerimizin düşmesi durumunda vücutta yağ dokularından yıkım işlemini gerçekleştirerek kana şeker sağladığı gibi tersi durumda yani kan şekerinin yükselmesi durumunda ise kanda bulunan fazla şekeri yağ dokularına dönüştürür.

• Karaciğer aynı zamanda vücutta bulunan kimyasalların ve zehirli maddelerin vücuttan atılmasında yine hayati bir görevi gerçekleştirir.

 Karaciğerin uzun süreli hastalıkları

( hepatit , siroz  gibi) vücutta ciddi bir krize neden olmaktadır. Hastalığın derecesine paralel olarak kan kimyasında bazı anomali ler görülmeye başlar.

Şeker

Protein

Vitamin ve tuz dengeleri bozulur.

Ortaya çıkan rahatsızlıkların düzeltilmesi için ilaç ve zaman zaman cerrahi kullanılmakla beraber, beslenme düzeninde hastalıkla ilgili düzenlemeler yapılması zorunludur. Beslenme bozukluğu olan bir bireyde hastalığın tedavisi zordur.

Kronik karaciğer hastalığı olan kişilerin azımsanmayacak bir oranında (%55-80) beslenme bozukluğu olduğu görülmüştür.

Beslenme bozukluğu görülmesinin en önemli nedenleri;

1. Hastalığın oluşturduğu iştahsızlık ve yetersiz besin alımı,
2. Sık sık enfeksiyon geçirmeye bağlı olarak vücudun enfeksiyonla savaşması sırasında fazladan enerji harcaması ve buna bağlı enerji ve prıtein yetersizliği görülmesi,
3. Karın bölgesinde su toplanması (asit) ile beraber mide kapasitesinin azalması sonucunda iştahsızlık,
4. Yemek borusunda varislerin kanamasına bağlı olarak gizli/açık kan ve protein kaybı,
5. İdrar yoluyla selenyum, çinko, magnezyum gibi bazı elementlerin kaybı,
6. İnce bağırsaklar emilim ve sindirimin bozulmasına bağlı olarak gaita ( dışkı ) ile oluşan kayıplar
7. Metabolizmanın hızlanması ve enerji ile beraber protein ihtiyacının artması
8. Diüretiklerin kullanılması ile kan kimyasında vücut tuz dengesinde oluşan bozukluklar.

KARACİĞER HASTALIKLARINDA BESLENME İLKELERİ

1. Tüm sarı, beyaz ve yeşil renk içeren sebze ve meyveler

Özellikle enginar içerisinde bulunan slymarin isimli kimyasal yapı hücrelerin zarar görmesini engeller. İçeriğinde bulunan fiber, folat, magnezyum ve  C

vitamini  karaciğer hastalıklarında olduğu kadar kamser gelişimini önlemede ayrıca faydalıdır.

• Brüksel Lahanası, Kabak, karnabahar, kereviz, sarımsak maydonoz, fesleğen, nane, taze soğan, ıhlamur, yaş ve kuru incir, papatya, elma, limon ve diğer turunçgiller familyasına ait sebzeler fiber açısından zengin ve kollesterol açısından fakir olduğu için özellikle faydalıdır.
• Yabani Enginar / deve Dikeni ( namı diğer silybum marianum  J  ) bitkisinden elde edilebilen silibin, silikristin ve siliadin karaciğer sağlığı için ömenli kimyasallardır.

Bu yapılar >>> karaciğer Hücresinin zar yapısını değiştirir. >>> Toksinlerin hücre içine girmesini engeller. >>>  Hücre içinde bulunan polimeraz A etkisini uyarır.>>> karaciğer harabiyetini  engeller.  Hepatit,  siroz gibi hastalıklar  tedaviye yardımcı ve koruyucudur.  Serbest radikallere karşı güçlü bir antioksidandır.  Bağışıklık sistemini güçlendirir.

1. Echinacea kökü hyalüroninaz enziminin oluşumunu engeller ve immün (bağışıklık)  sistemi özellikle virüslere karşı direnç oluşmasına yardımcı olur.

İmmün fonksiyonlarda insan vücudunda interferon üretimini stimüle eder.

Lökositlerin, makrofajların, lenfositlerin üretimini ve aktivitelerini arttırır.

1. Kan şekeri normal düzeyde seyreden hastalarda ılık su, bal ve limon karışımı yada yağsız süt ve bal karışımı karaciğere oldukça yararlıdır.
2. Son yıllarda yapılan araştırmalarda serum demirinin yüksekliği ile kanser hücrelerinin olumlu etkilenmesinin ortaya çıkmasından itibaren serum demirini yükseltmemek açısından pekmez gibi yüksek demir ihtiva eden yada özellikle karaciğer, dalak gibi demir emilimi yüksek olan besinler önerilmez.
3. Beslenme sıklığı küçük ve ara öğünler şeklinde olmalıdır. İştah olmasa dahi 3 saatte bir besin tüketilmelidir.
4. Beslenmede kompleks karbonhidratlar, >>>
   1. Ekmek,
   2. Sebzeler,
   3. Pirinç,
   4. Makarna,
   5. Yulaf

gibi kullanılmalıdır.

Bu besinler sindiriminin kolay  enerji değerlerinin yüksek olması nedeni ile özellikle tercih edilmelidir.

1. Vitamin ve minerallerin yüksek dozda alınması önerilmez. Özellikle A vitamininin kısıtlanmasına gitmek, hastalığın derecesi ve süresine bağlı olarak tercih edilebilir.

Kronik karaciğer hastalığında Nelere Dikkat Edilmeli?

• En fazla 3 saatte bir beslenilmeli
• Günde 7-8 saat uyunmalı (önerilen zaman aralığı
• Fiziksel aktivite önemli ancak aşırı fiziksel aktivite yapılmamalı , Çok yorulmamalı
• Alkolden uzak durulmalı
• Sigara ve benzeri toksinler alınmamalı
• Hayvansal yağlardan sakınılmalı
• Vitamin, mineral ve fiberden zengin olan meyve ve sebzelere öncelik verilmeli
• Fazla kilolar verilmeli
• Yeterli enerji desteği sağlanmalı ki bu miktar kilo başına 35 – 38 Kkal dir. Örneğin 80 kilo olan bir kişi gün içinde 2800 Kalorilik, glisemik indeksi dengeli bir beslenme tarzı uygulamalıdır.
• Günlük protein alımı kilo başına 1 gr olmalıdır. Kc hastalıklarında protein atımı fazlalaştığı için protein desteğinin özellikle sağlanması önemlidir. Yine örnek bireyimizi düşünürsek 80 kilo olan bir kişinin günlük 80 gr proteine gereksinimi vardır.

Sirozlu hastalar proteini süt ve ürünleri ile bitkisel kaynaktan almaları et kaynaklarından almalarından daha iyi tolere ederler. Günlük protein ihtiyacı hastanın beslenme durumuna göre kişiden kişiye değişebilir. Bununla beraber ileri derecede karaciğer hastalığı olanlar proteini günde ortalama 80 – 100 gr’dan fazla almamalıdır.

• Bitkisel proteinler tercih edilmelidir. Bu anlamda en başta kuru baklagiller gelir. Tam tahıllı besinler ayrıca tercih edilmelidir.
• Yeterli yağ ve karbonhidrat alınması
• Diyet uzun/orta zincirli yağ asitlerinden oluşmalıdır. (zeytinyağı gibi) bitkisel yağlar tercih edilmelidir. Yağ miktarı toplam kalorinin %25 ini geçmemelidir. Siroz durumunda gerekli görüldüğünde sadece orta zincirli yağ asitleri tercih edilmelidir.
• Yağda eriyen vitaminler, kalsiyum, çinko ve sadece yetersizlik olduğu durumda demir takviyesi yapılmalıdır.

* Kahve, sigara, alkol, Karaciğer üzerinde strese neden olur. Bunlardan kaçınılmalıdır.

* Tuz kısıtlanmalıdır.

* Hazır çorba gibi özellikle ambalajlı hazır besinler tüketilmemeli, fast food besinlerden uzak durulmalıdır.

* Normal bir birey için günlük tuz miktarı 5 gramdır ancak karaciğer hastalığı olan kişilerde tuz 2,5 gramla sınırlandırılmalıdır.

*  A, D, E, K gibi yağda eriyen vitaminlerin suda çözünebilen formları kullanılabilir. Bundan başka çinko, kalsiyum ve magnezyum eksikliği de görülebilir. Uygun dozlarda alınması gerekebilir. Yüksek doz vitamin ve mineral özellikle de demir ve A vitamininden sakınılmalıdır. Assit, ödem ve ensefalopati oluşması durumunda daha özel diyetlerin uygulanması gerekebilir.

Özellikle sakınılması gereken besinler;

1. Hazır meyve suları
2. Her türlü cips ve benzerleri
3. Yağda kızarmış hamur tatlıları, şerbetli diğer tatlılar
4. Hazır çorbalar
5. Çikolata
6. Krema
7. Kuru yemişler
8. Sucuk, salam, pastırma
9. Salamura balık
10. Kavurma etler
11. Yağlı tuzlu siyah zeytin
12. Yer fıstığı
13. Haşlanmış yumurta dışında yumurta
14. Hekim bilgisi dışında kullanılan tüm ilaçlar

Sonuç olarak; günde 5000 den fazla görevi tek başına gerçekleştiren, deri yolu ile nefes ile aldığımız kimyasalları vücuttan atan, metabolizmamızın sağlıklı işleyişi için önemli olan bir organımız var. Sağlıklı bir yaşam sürmek için özellikle bu organımızı iyi korumamız gerekiyor. Zararlı olan ve makalede bahsettiğimiz maddeleri  yapmadığımızda ve karaciğerimizin dostu olan besinleri tükettiğimizde aslında bu mümkün. Karaciğerimiz hastalandığında ise belirttiğimiz maddeleri uygulamak bir tercih değil zorunluluk.

Karaciğer Hastalıklarında Beslenme ile ilgili video için;

https://www.youtube.com/watch?v=wqDtgR0lvkw

Dyt. Füsun BİLGİN ÇAKMAK   2019- Ankara

Kaynaklar: Baysal,A, Aksoy,M, Besler,Tanju,H, Bozkurt,N, Keçecioğlu,S, Mercanlıgil,M, Seyit,Kutluay Merdol,T, Pekcan G, Yıldız,E, Diyet El Kitabı,6.Baskı Ankara,2011

Anahtar: Karaciğer-Karaciğer Hastalıkları- Karaciğer Hastalıklarında Beslenme- Siroz- Hepatit- Karaciğer Yağlanması